Trong bối cảnh xung đột thương mại và xu hướng bảo hộ gia tăng, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam phải chịu sự giám sát chặt chẽ hơn bao giờ hết. Tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với tổng cộng 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Đáng chú ý, chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026 đã phát sinh 27 vụ việc mới cao hơn tổng số vụ của cả năm 2025.
Cục Phòng vệ thương mại phân loại 50 mặt hàng bị cảnh báo thành 7 nhóm hàng xuất khẩu cốt lõi: Gỗ và sản phẩm gỗ; Sắt thép và sản phẩm kim loại; Vật liệu xây dựng & công nghiệp; Sản phẩm công nghiệp chế tạo; Hóa chất, nhựa và sản phẩm nhựa; Xơ, sợi và hàng dệt; Một số mặt hàng nông sản, thực phẩm khác.
Cục Phòng vệ thương mại cảnh báo 7 nhóm hàng xuất khẩu đối mặt rủi ro. Ảnh minh họa
Tại Hoa Kỳ, hàng loạt sản phẩm chế biến từ gỗ và cơ khí của Việt Nam đang nằm trong tầm ngắm. Trong 7 tháng đầu năm 2026, ghế bọc đệm có khung bằng gỗ đạt kim ngạch xuất khẩu 1,86 tỷ USD (chiếm 61,6% thị phần nhập khẩu của Hoa Kỳ). Đồ nội thất phòng ngủ bằng gỗ đạt 892,9 triệu USD (chiếm 56,7% thị phần).
Đáng chú ý, phương tiện di chuyển cá nhân tốc độ thấp tăng trưởng đột biến 373,8%, đạt 72,7 triệu USD và chiếm 72,2% thị phần. Ngoài ra, các sản phẩm như thanh nẹp gỗ (33,8 triệu USD), cáp thép dự ứng lực, vỏ bình gas và mặt bích thép không gỉ cũng bị đưa vào danh sách theo dõi sát sao.
Tại thị trường Liên minh Châu Âu (EU), ván ép gỗ cứng xuất khẩu sang EU bứt phá 710,7%, đạt 129,85 triệu USD (chiếm 26,7% thị phần EU). Nến và các sản phẩm tương tự tăng 421,3%, đạt 106,64 triệu USD (chiếm 51,7% thị phần). Lốp cao su dùng cho xe buýt, xe tải đạt 241,96 triệu USD (chiếm 19,2% thị phần).
Không chỉ ở các thị trường truyền thống, các quốc gia mới nổi cũng tích cực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại. Tại Ấn Độ, khung nhôm dùng cho tấm pin năng lượng mặt trời đạt 187,4 triệu USD (tăng 132,1%); kính cường lực dùng cho thiết bị gia dụng đạt 130,3 triệu USD (tăng gấp 9,6 lần); hạt nhựa PET đạt 103,4 triệu USD (tăng 148,6%, chiếm 38,6% thị phần). Các mặt hàng khác gồm nắp hộp kim loại thiếc lá, kính nổi, lốp radial và hóa chất theophylline & caffeine.
Tại Mexico, lốp xe bơm hơi đường kính 13-22 inch đạt 195 triệu USD (tăng 89,9%); xơ polyester tổng hợp dạng ngắn đạt 27,6 triệu USD (chiếm 39,3% thị phần); gạch ốp lát đạt 15,7 triệu USD (tăng 81,1%). Danh sách còn mở rộng sang bút chì, dứa ngâm nước đường, đinh thép và dây vi hàn.
Tại Canada, nhôm thanh định hình đạt 61,1 triệu USD; ống đồng đạt 32,9 triệu USD (tăng 77,6%, chiếm 35,1% thị phần); cùng dây đai thép, thép cọc cừ và thép hình rỗng.
Australia và Indonesia cũng là những thị trường cần theo dõi đối với các sản phẩm nhôm, thép, nhựa và sợi tổng hợp. Theo đó, Australia tăng cường giám sát nhôm thanh định hình (42,1 triệu USD, tăng 134,9%), thanh thép khung trần, kệ thép pallet và màng nhựa lót bê tông. Indonesia tiếp tục theo dõi chặt chẽ thép cuộn, thép tấm cán nóng, thủy tinh nghiền và sợi filament tổng hợp.
Sự gia tăng đột biến các vụ việc điều tra phòng vệ thương mại bắt nguồn từ hai yếu tố chính. Khi các thị trường lớn áp thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp đối với hàng hóa từ Trung Quốc, Ấn Độ hay Thái Lan, nhiều chuỗi cung ứng dịch chuyển sang Việt Nam. Điều này khiến hàng hóa Việt Nam dễ bị nghi ngờ gian lận xuất xứ, lẩn tránh thuế hoặc chuyển tải bất hợp pháp.
Bên cạnh đó, nhiều mặt hàng của Việt Nam chiếm vị thế dẫn đầu hoặc tăng trưởng hàng trăm phần trăm tại thị trường đích, gây ra sức ép cạnh tranh trực tiếp đối với ngành sản xuất nội địa của nước nhập khẩu.
Trước nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ và lẩn tránh thuế, các chuyên gia khuyến cáo cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu cần nhanh chóng chuyển từ thế thụ động sang chủ động ứng phó.
Yếu tố cốt lõi là kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là các nguyên liệu nhập khẩu từ các quốc gia đang bị thị trường mục tiêu áp thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp. Doanh nghiệp cần đảm bảo tỷ lệ hàm lượng sản xuất thực chất tại Việt Nam, tránh phụ thuộc vào bán thành phẩm nhập khẩu nhằm loại bỏ nguy cơ bị cáo buộc lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần theo dõi biến động nhập khẩu và chính sách thương mại của các quốc gia đối với các sản phẩm nhập khẩu, cũng như theo sát giá bán và phản ứng của ngành sản xuất để kịp thời nhận diện rủi ro phát sinh yêu cầu điều tra phòng vệ thương mại. Đồng thời, cần rà soát mã HS, tiêu chuẩn kỹ thuật và hồ sơ xuất xứ để bảo đảm tuân thủ quy định nhập khẩu của nước sở tại, hạn chế rủi ro phát sinh khi hàng hóa bị kiểm tra hoặc xác minh.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện hệ thống quản trị, minh bạch hóa quy trình sản xuất, chi phí và lưu giữ đầy đủ hồ sơ, chứng từ truy xuất nguồn gốc theo từng công đoạn là điều kiện tiên quyết, qua đó chủ động ứng phó với nguy cơ bị nghi ngờ chuyển tải hoặc điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.
Khi phát sinh vụ việc điều tra, sự sẵn sàng hợp tác, cung cấp thông tin kịp thời và chính xác cho cơ quan chức năng nước nhập khẩu sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ lợi ích hợp pháp và giữ vững thị phần trên thị trường quốc tế
