Mỗi hecta mang về tiền tỷ, những ngôi làng triệu phú mọc lên khắp Tây Nguyên đến miệt vườn Nam Bộ. Thế nhưng, đằng sau sự thăng hoa rực rỡ của những con số kim ngạch là những vết hằn sinh thái ngày một sâu sắc: đất bị vắt kiệt, nguồn nước suy giảm, những cảnh báo rủi ro về tồn dư hóa chất và nguy cơ dội chợ, nghẽn đường nơi biên ải. Chỉ đạo mới đây của Chính phủ tại Thông báo số 421/TB-VPCP và Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP không đơn thuần là biện pháp điều hành thị trường, mà chính là một mệnh lệnh mang tính chiến lược: Đã đến lúc phải dũng cảm "hãm phanh" tăng trưởng nóng, tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị theo triết lý kinh tế môi trường để cứu lấy đất, giữ lấy thương hiệu và khẳng định vị thế nông sản quốc gia.
500 xe bán tải chở sầu riêng đã xác lập kỷ lục thế giới (Ảnh: Tuấn Nguyễn).Ảo ảnh kim ngạch và cái giá của sự đánh đổi sinh thái
Chưa bao giờ nông dân ở nhiều vùng quê Việt Nam lại chứng kiến một chu kỳ làm giàu nhanh đến thế. Sầu riêng – từ chỗ là loại cây ăn trái đặc sản miệt vườn – chỉ sau vài năm đã trở thành "ngôi sao sáng nhất" trên bầu trời xuất khẩu nông sản. Những lô hàng sầu riêng tươi liên tục tỏa đi khắp thế giới, mang về dòng ngoại tệ hàng tỷ USD, tạo ra sự đổi đời ngoạn mục cho hàng vạn hộ gia đình. Thế nhưng, quy luật của tự nhiên lẫn kinh tế học luôn sòng phẳng: Sự phát triển nào vượt quá sức chịu tải của hệ sinh thái cũng đều phải trả giá bằng những hệ lụy dài hạn.
Cơn sốt giá đã kéo theo một làn sóng mở rộng diện tích canh tác tự phát chưa từng có. Bất chấp những lời cảnh báo từ các chuyên gia nông nghiệp và môi trường, người ta đua nhau chặt bỏ cà phê, hồ tiêu, lúa nước để trồng sầu riêng. Đáng lo ngại hơn, cây sầu riêng bị ép phải sinh trưởng trên những vùng đất trũng phèn, vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của xâm nhập mặn hay những sườn dốc dễ xói mòn. Để đáp ứng cơn khát nước của loài cây "khó tính" này, các tầng nước ngầm ở Tây Nguyên bị khai thác triệt để, hệ thống thủy lợi ở Nam Bộ bị căng kéo tới hạn. Cùng với đó là vòng xoáy lạm dụng phân bón vô cơ, thuốc kích thích ra hoa nghịch vụ và hóa chất bảo vệ thực vật để tối đa hóa sản lượng trong ngắn hạn. Đất đai bị vắt kiệt sinh lực, vi sinh vật bản địa bị tiêu diệt, để lại một nền nông nghiệp dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu hơn bao giờ hết.
Lằn ranh đỏ về tiêu chuẩn xanh và bài học sống còn về uy tín
Sự bùng nổ về số lượng đã nhanh chóng va phải bức tường thành vững chắc mang tên: Tiêu chuẩn xanh và an toàn sinh học toàn cầu. Bước sang năm 2026, các thị trường nhập khẩu quốc tế – từ thị trường truyền thống khổng lồ như Trung Quốc qua Tổng cục Hải quan (GACC) đến những thị trường cao cấp như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Canada hay Úc – đều thiết lập những rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt chưa từng thấy. Thời kỳ xuất khẩu nông sản dễ dãi dựa trên sản lượng thô đã hoàn toàn khép lại.
Những cảnh báo về tồn dư kim loại nặng như Cadimi (Cd) hay nguy cơ sử dụng hóa chất tạo màu cấm (Vàng O) trong thời gian qua chính là hồi chuông báo động đỏ. Dưới góc nhìn khoa học môi trường, Cadimi không tự nhiên sinh ra trong múi sầu riêng; nó là kết quả của một chu trình tích tụ độc chất từ nguồn đất bị thoái hóa, nguồn nước tưới ô nhiễm và việc bón các loại phân lân kém chất lượng trong suốt nhiều năm canh tác chạy theo năng suất. Chỉ cần một vài lô hàng nhiễm độc chất bị cảnh báo hoặc trả về, toàn bộ uy tín của ngành hàng sầu riêng quốc gia sẽ bị tổn hại nghiêm trọng, kéo theo sự sụp đổ dây chuyền của cả chuỗi sản xuất mà người chịu thiệt hại nặng nề nhất vẫn là nông dân.
Trước thực trạng nóng bỏng của ngành hàng, Thông báo số 421/TB-VPCP truyền đạt kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã vạch ra đường hướng phát triển hoàn toàn mới: Dứt khoát không chạy theo quy mô diện tích, tập trung tổ chức lại sản xuất theo chiều sâu.
Thông báo kết luận số 421/TB-VPCP của Văn phòng Chính phủ:“Rà soát, quản lý chặt chẽ diện tích sầu riêng không mở rộng diện tích; hạn chế mở rộng tự phát tại khu vực không phù hợp về khí hậu, đất đai, nguồn nước, cơ sở hạ tầng. Tập trung phát triển vùng sản xuất hàng hóa, gắn sản xuất với sơ chế, chế biến, tiêu thụ và xuất khẩu; nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất".
Quyết sách này mang đậm hơi thở của kinh tế môi trường hiện đại. Thay vì xem tài nguyên tự nhiên là vô tận, Chính phủ yêu cầu các địa phương phải đặt cây sầu riêng vào đúng tọa độ sinh thái tự nhiên của nó. Một vùng nguyên liệu bền vững phải hội tụ đủ các yếu tố: tầng đất canh tác đạt chuẩn không nhiễm độc chất, nguồn nước tưới bảo đảm an toàn cả về lượng lẫn chất, hạ tầng giao thông kết nối thông suốt và đặc biệt là phải nằm trong mối liên kết chặt chẽ giữa hợp tác xã với doanh nghiệp xuất khẩu.
Đi đôi với quy hoạch sinh thái là biện pháp quản trị rủi ro nghiêm ngặt: Bộ Nông nghiệp và Môi trường thiết lập hệ thống giám sát an toàn thực phẩm, khoanh vùng và kiên quyết loại bỏ, không cấp mã số xuất khẩu cho những vùng trồng có nguy cơ nhiễm Cadimi. Đồng thời, Bộ Khoa học và Công nghệ chỉ đạo các Trung tâm kỹ thuật đo lường (Quatest 1, 2, 3) nâng cấp năng lực kiểm nghiệm để được quốc tế công nhận ngay trong tháng 8/2026. Sự vào cuộc của lực lượng Công an nhằm ngăn chặn các hành vi gian lận mã số vùng trồng, buôn bán hóa chất cấm hay làm giả kiểm nghiệm tại cửa khẩu chính là tấm lá chắn bảo vệ kỷ cương của thị trường nông sản sạch.
Chế biến sâu và kinh tế tuần hoàn
Nhiều năm qua, điệp khúc "được mùa rớt giá" hay cảnh tượng hàng nghìn xe container chở trái cây tươi nằm phơi mình dưới cái nắng biên giới luôn là nỗi ám ảnh dai dẳng. Dưới góc độ kinh tế tuần hoàn, việc vận chuyển nguyên trái sầu riêng tươi đi hàng ngàn cây số chứa đựng sự lãng phí tài nguyên to lớn: Vỏ và hạt sầu riêng chiếm tới 65 - 70% tổng trọng lượng quả, nhưng lại biến thành rác thải ùn ứ tại các cửa khẩu, tiêu tốn nhiên liệu vận tải và phát sinh lượng khí thải carbon khổng lồ.
Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP và các giải pháp của Chính phủ đã mở ra chiếc chìa khóa hóa giải nghịch lý này bằng hai trụ cột công nghệ và tuần hoàn:
Chuyển mạnh sang chế biến sâu: Đẩy mạnh công nghệ cấp đông nhanh (IQF), chế biến sầu riêng bóc múi, puree đông lạnh và sấy thăng hoa. Khi loại bỏ phần vỏ thô, khối lượng vận chuyển giảm gần một phần ba, chi phí logistics đường dài giảm sâu, tạo điều kiện thuận lợi để đưa sầu riêng thâm nhập vào các thị trường cao cấp xa xôi như EU, Hoa Kỳ, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc hay UAE mà không lo hư hỏng.
Tận dụng phụ phẩm khép kín vòng đời: Toàn bộ vỏ và hạt sầu riêng sau quá trình bóc múi tại các nhà máy ở Đắk Lắk, Gia Lai, Tiền Giang, Bến Tre... được giữ lại ngay tại chỗ để sản xuất phân hữu cơ sinh học vi sinh hoặc chế biến thành vật liệu sinh học. Nguồn phân bón này được trả ngược lại cho đất vườn, tái tạo độ phì nhiêu, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học và giúp chu trình nông nghiệp khép kín hoàn hảo.
Hạ tầng logistics bảo quản tại chỗ: Xây dựng hệ thống kho lạnh, chiếu xạ, kiểm dịch và logistics xanh ngay tại các vùng chuyên canh tập trung giúp nông dân và doanh nghiệp chủ động điều tiết tiến độ tiêu thụ, chấm dứt cảnh bị ép giá trong mùa thu hoạch rộ.
Tái cơ cấu nông nghiệp sẽ mãi là khẩu hiệu nếu thiếu đi công cụ quản trị hiện đại và chế tài trách nhiệm minh bạch. Một điểm sáng mang tính đột phá trong chỉ đạo của Chính phủ là việc tích hợp đồng bộ dữ liệu mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói vào Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia. Giờ đây, mỗi trái sầu riêng xuất khẩu đều mang trong mình một "hồ sơ sinh thái số": từ tọa độ vườn trồng, lịch sử chăm sóc, chỉ số kiểm định đất đai, nguồn nước cho đến nhật ký kiểm dịch.
Đặc biệt, sự gắn kết giữa quản lý nông nghiệp với tinh thần cải cách hành chính đã xác lập nguyên tắc trách nhiệm rõ ràng: Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước Thủ tướng Chính phủ nếu để xảy ra tình trạng ách tắc cấp mã số vùng trồng, lơ là kiểm tra chất lượng hoặc để xảy ra gian lận làm tổn hại đến xuất khẩu sầu riêng. Khi trách nhiệm được cá thể hóa và dữ liệu được minh bạch, bộ máy địa phương sẽ không thể đứng ngoài cuộc hay dung túng cho tình trạng phát triển tự phát.
Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, cho biết việc xác lập kỷ lục không chỉ tạo dấu ấn trong nước mà còn góp phần đưa thương hiệu sầu riêng Đắk Lắk đến gần hơn với bạn bè quốc tế.Ngày 16/8, Ban Tổ chức chương trình xác lập kỷ lục Guinness "Đoàn xe bán tải chở sầu riêng dài nhất thế giới" đã trao chứng nhận kỷ lục cho tỉnh Đắk Lắk. Đoàn 500 xe bán tải chở sầu riêng đã xuất phát từ Quảng trường Tân An (xã Krông Pắk), vùng trồng sầu riêng chủ lực của tỉnh. Sau đó, hàng trăm ô tô nối đuôi nhau, lần lượt di chuyển trên quốc lộ 26 và rẽ vào đường Võ Nguyên Giáp, hướng về trung tâm Buôn Ma Thuột.
Nông nghiệp không đơn thuần là một ngành kinh tế kiếm tìm kim ngạch; nông nghiệp trước hết là sự cộng sinh hòa hợp giữa con người với đất đai, nguồn nước và khí hậu. Sầu riêng Việt Nam có thể tiếp tục mang về 3 tỷ, 5 tỷ USD hay nhiều hơn thế trong tương lai, nhưng sự thịnh vượng ấy sẽ trở nên vô nghĩa nếu chúng ta phải đánh đổi bằng những mảnh đất bị bạc màu, những dòng sông bị kiệt quệ và niềm tin bị đánh mất nơi thị trường quốc tế.
Thông điệp từ Chính phủ đã rất rõ ràng: Đã đến lúc phải dứt khoát từ bỏ tư duy "chạy theo sản lượng bằng mọi giá" để bước sang kỷ nguyên "nông nghiệp trách nhiệm và chất lượng cao". Biết dừng lại đúng lúc ở những vùng đất không phù hợp, biết nâng niu từng thớ đất bằng phân bón hữu cơ, biết minh bạch từng quy trình và đầu tư bài bản cho chế biến sâu chính là cách duy nhất để trái sầu riêng Việt Nam giữ vững thương hiệu tỷ đô và viết tiếp câu chuyện phát triển bền vững cho những thế hệ mai sau.
